De extreem-rechtse partij van Jörg Haider heeft dik gewonnen bij de Oostenrijkse verkiezingen. Het is zeker dat Haider een grote rol gaat spelen in de Oostenrijkse politiek. Sommigen zien hem als een neo-nazi in een keurige verpakking, anderen denken dat het wel meevalt. Wie is Jörg Haider en waarom heeft hij zoveel succes?

[10 - 10 - 1999]

Voorlopig staat zijn FPÖ op de tweede plaats met 27% van de stemmen, achter de socialistische SPÖ met 33%. Omdat er nog 200.000 stemmen geteld moeten worden van mensen die buiten hun woonplaats hebben gestemd of in het buitenland, is het niet zeker of Haiders partij ook tweede blijft. Maar hoe die 200.000 ook gestemd hebben, Haider is de grote winnaar. Hij kan niet meer genegeerd worden, en dat is beangstigend.

Naziverleden
Oostenrijk heeft een naziverleden. Het land bracht niet alleen Adolf Hitler voort, maar wilde in 1938 ook graag bij het grote nazi-Duitsland horen. In dat jaar trokken Duitse troepen Oostenrijk binnen en werden Duitsland en Oostenrijk één land. In Oostenrijk bestond wel verzet tegen de Anschluss bij Duitsland, maar de meeste Oostenrijkers waren voorstanders en toen Adolf Hitler in maart 1938 een bezoek bracht aan Wenen werd dat een triomftocht. Tijdens de Tweede Wereldoorlog is Oostenrijk een trouwe bondgenoot van het nationaal-socialisme geweest. Oostenrijkers zoals Seyss-Inquart en Eichmann speelden een vooraanstaande rol in nazi-Duitsland.

Slachtofferrol
Na 1945 heeft Oostenrijk zich gekoesterd in de slachtofferrol. De Duitsers, ja dat waren nazi’s. De Oostenrijkers hadden geen keus en moesten wel ‘meelopen’. In Oostenrijk is dan ook nooit serieus afgerekend met het naziverleden. Het werd doodgezwegen of weggepoetst. Pas toen de oud-SSer Kurt Waldheim in 1986 meedeed met de presidentsverkiezingen, kwam het een en ander los over het naziverleden van Oostenrijk. De hele wereld sprak schande van de kandidatuur van Waldheim, maar de Oostenrijkers kozen hem toch.

Welvarend land
Twee partijen hebben na 1945 in Oostenrijk de touwtjes in handen gehad. De socialistische SPÖ en de conservatieve ÖVP. Ze hebben het lange tijd goed gedaan. Oostenrijk, dat aanvankelijk net als Duitsland in bezettingszones was verdeeld, werd in 1955 een vrij land en daarna ook een welvarend land, dat lid werd van de Europese Unie. Niks aan de hand dus, want extreem rechts scoort niet echt goed in landen waar het economisch goed gaat.

Profiteurs en drugsdealers
Hoe zit dat dan met Jörg Haider? Deze populaire, goed ogende staatsman van 47 jaar oud heeft zijn basis in de provincie Karinthië. Zijn partij, de FPÖ, is daar de grootste en Haider is minister-president van Karinthië. Nu heeft Haider ook buiten zijn thuisbasis voet aan de grond gekregen. Haider heeft vooral succes volgens zijn tegenstanders door zijn felle aanvallen op buitenlanders (‘profiteurs en drugsdealers’) en zijn geflirt met het neo-nazisme.

Pornografen en nestbevuilers
Ooit prees Haider Hitler om zijn werkgelegenheidsbeleid en noemde hij SS’ers ‘mannen van karakter’. Ook kunstenaars (‘pornografen’) en kritische intellectuelen (‘nestbevuilers’) krijgen er regelmatig van Haider van langs. Wanneer zo’n man en zo’n partij landelijk ruim 25% van de stemmen weten te behalen, dan is dat niet iets waar een mens vrolijk van wordt. Sommige commentatoren zeggen al: ‘Zie je wel, die Oostenrijkers zijn nog steeds nazigezind’.

Vriendjespolitiek
Toch lijkt dat iets te gemakkelijk. Haiders FPÖ is ongetwijfeld een partij die besmet is met extreem-rechtse denkbeelden met name met vreemdelingenhaat. En zijn partij is vast een vergaarbak van kiezers die besmet zijn met die extreem-rechtse opvattingen. Maar sommige mensen die op de FPÖ gestemd hebben, wilden waarschijnlijk ook of vooral iets anders duidelijk maken. De twee regerende partijen, SPÖ en ÖVP, zijn al jaren bezig elkaar het balletje toe te spelen. De (beste) banen bij de overheid worden steeds onderling verdeeld. Het Oostenrijkse ambtenarenapparaat wordt door heel veel Oostenrijkers als arrogant ervaren.

"Eruit"
De correspondent in Wenen van NRC Handelsblad, Karin Jusek schrijft er, samengevat, dit over: Veel ambtenaren zijn gewoon horken. Ze willen hun naam niet noemen, je krijgt ze vaak niet aan de lijn en als je ze opzoekt brullen ze "eruit". Wie protesteert tegen ambtelijke beslissingen, kan het verder wel vergeten. Volgens Karin Jusek wordt kinderen al op school ingestampt dat ze gehoorzaam en onderdanig moeten zijn. Met één onvoldoende kun je al blijven zitten en je houdt dus je mond, want leraren zijn oppermachtig.

Proteststem
Stemmen op Haider betekent ook stemmen tegen de arrogantie van de overheid, tegen de vriendjespolitiek en de corruptie. Een stem op Haider is dan in de eerste plaats een proteststem. Overigens heeft Haider sinds hij de minister-president van Karinthië is, daar in hoog tempo vriendjes benoemd op belangrijke posten. Misschien is hij wat dat betreft al niet veel beter dan zijn tegenstanders.

Onregeerbaar?
De uitslag van de verkiezingen wordt pas dinsdag 12 oktober vastgesteld. Er moeten nog 200.000 stemmen worden geteld. Het verschil tussen de huidige nummer 2, de FPÖ, en nummer 3 de ÖVP is slechts 14.000 stemmen. Het kan heel goed dat de ÖVP toch nog tweede wordt. En dat is van belang, want de ÖVP heeft gezegd dat ze niet wil regeren als ze op de derde plaats eindigt.

Oude coalitie
De huidige minister-president Viktor Klima van de SPÖ heeft al verklaard dat zijn socialistische partij absoluut niet wil regeren samen met Haiders partij. Hij wil de coalitie met de ÖVP voort zetten. Wanneer bij de definitieve uitslag de ÖVP derde blijft, dan wordt het heel moeilijk om een regering te vormen. SPÖ en ÖVP weten in ieder geval dat ze ernstig rekening moeten houden met een partij die in opmars is en profiteert van de anti-overheidstemming in Oostenrijk. Wanneer ze de FPÖ van Haider werkelijk willen bestrijden, dan zullen ze eerst de hand in eigen boezem moeten steken.

Lees meer
Over extreem rechts in Europa